Antineoplastik İlaçlarla Güvenli Çalışma: Maruziyet, CSTD, KKD ve Dökülme Yönetimi

Antineoplastik ve diğer tehlikeli ilaçlar; hazırlama, taşıma, uygulama, temizlik ve atık aşamalarında çalışanı etkileyebilir. [2][4] Maruziyet cilt ve mukoza (göz dahil) teması, solunum, el-ağız teması ve kesici-delici yaralanmayla olur. [2] Bu rehber genel ilkeleri anlatır; kurumunuzun yazılı prosedürü her zaman önce gelir. [6][10]

Bu rehber hemşireler ve eczane çalışanları içindir. Hasta bakımını ya da hasta işlemini anlatmaz. Çalışan güvenliğine odaklanır.

Kurum prosedürü önce gelir. Bu rehber genel ilkeleri toplar. Kurumunuzun yazılı prosedürü, dökülme kitinin talimatı ve ürün üreticisinin kullanım talimatı bu rehberden önce gelir. [6][10] Çakışma görürseniz kurumunuzun yetkili birimine sorun.

Antineoplastik ilaç ile tehlikeli ilaç aynı şey midir?

Hayır. Antineoplastik ilaçlar kanser tedavisinde kullanılır ve tehlikeli ilaçların bir bölümüdür. [1] NIOSH'un tehlikeli ilaç listesi yalnız antineoplastiklerden oluşmaz. Tehlike ölçütlerini karşılayan başka ilaçları da kapsar. [1]

Bu yüzden iki terimi eş anlamlı kullanmayın. Hangi ilacın tehlikeli sayıldığını kurumunuzun kendi ilaç listesi belirler. [2][4] NIOSH listesi bu envanterin yerine geçmez. [1][2]

Kaynaklar "antineoplastik", "sitotoksik" ve "kemoterapi ilacı" terimlerini kullanır. Rehber de bu terimleri kaynaklardaki biçimiyle kullanır. [9][10]

Maruziyet nasıl olur?

Başlıca yollar cilt ve mukoza (göz dahil) teması ile solunumdur. [2][3] El-ağız teması ve iğne batması gibi kazara enjeksiyon da mümkündür. [2][3]

Bir ilaç flakonu ve torbasının çevresinde beş maruziyet yolu: cilt ve göz teması, kirlenmiş yüzey, havadaki parçacık, el-ağız teması ve iğne batması. cilt ve göz teması kirlenmiş yüzey iğne batması havadaki parçacık (solunum) el-ağız teması

Maruziyet yalnız ilaç hazırlarken olmaz. Kirlenmiş yüzey, ekipman, tekstil ve hasta çıkartıları da temas kaynağıdır. [2][6] Bu nedenle ilacı taşıyan, uygulayan, yüzey temizleyen ve atığı yöneten çalışanlar da risk değerlendirmesine girer. [2]

Maruziyet olasılığı şu etkenlere bağlıdır: [2]

  • İlacın formu.
  • Maruziyet yolu.
  • Temasın sıklığı ve süresi.
  • İş uygulamaları (yapılan işin biçimi).
  • Mevcut kontroller ve KKD.

Buhar, aerosol, damlacık ve toz riski ilaca ve işe göre değişir. [2] Bütün ilaçlar ve görevler aynı riski taşımaz. [2]

Güvenli çalışma hangi aşamaları kapsar?

İlacın teslim alınmasından atığının uzaklaştırılmasına kadar tüm iş akışını kapsar. [4][2] Teslim alma, depolama, hazırlama, dağıtma, uygulama ve atık yönetimi bu akışın parçalarıdır. [4] Kirlenmiş yüzeylerin temizliği de iş akışına girer. [2]

Tek bir cihaza ya da tek bir koruyucuya güvenmeyin. Mühendislik kontrolleri, çalışma yöntemleri ve KKD birlikte kullanılır. [8][2]

İç içe beş koruma katmanı: eğitim ve prosedür, güvenli iş akışı, mühendislik kontrolü, kapalı transfer ve kişisel koruyucu ekipman. eğitim ve prosedür güvenli iş akışı mühendislik kontrolü kapalı transfer (CSTD) KKD Katmanlar birlikte uygulanır.

Hiçbir katman tek başına tam koruma sağlamaz. CSTD, havalandırmalı hazırlama ekipmanının ya da doğru çalışma prosedürünün yerine geçmez. [8][2]

Göreve başlamadan önce neyi bilmeliyim?

Kurumunuzun tehlikeli ilaç listesini, görevinize özgü risk değerlendirmesini ve ilgili yazılı prosedürleri bilmelisiniz. [2][4]

Eğitim ve yazılı prosedürler şu konuları kapsamalıdır: güvenli çalışma, dökülme müdahalesi, atık yönetimi ve maruziyet sonrası başvuru. [6][7] ASCO/ONS 2024 standartları, uygulama yoluna ve bakım ortamına göre yazılı uygulama güvenliği standartları ister. [7] ISOPP, yıllık eğitimi ve eğitim kaydı tutulmasını önerir. Sıklığı kurumunuzun prosedürü belirler. [6]

Göreve başlamadan önce şunları kontrol edin:

  1. Kurum eğitimini aldınız mı? [6]
  2. Çalışma alanı uygun mu? [2][4]
  3. KKD ve transfer seti hazır mı? [2][4]
  4. Dökülme kiti yerinde ve tam mı? [2][4]

Gebelik, emzirme ya da gebelik planınız varsa işyeri sağlık birimiyle kişisel risk değerlendirmesi yapın. [2] Risk yönetimi yalnız bilinen gebeler için değil, tüm çalışanlar için düşünülür. [2] Kimin hangi görevde çalışabileceğini bu değerlendirme ve kurum prosedürü belirler.

Kapalı sistem ilaç transfer cihazı (CSTD) nedir, ne işe yarar?

CSTD, transfer sırasında ilacın ya da buharın dışarı kaçmasını mekanik olarak engellemeyi amaçlar. [8] Çevreden sisteme bulaşın girmesini de önlemeyi amaçlar. [8]

Flakon, kapalı bir bağlantı parçası ve şırınga ya da torba arasında kapalı transfer şeması; dışarı kaçış engellenir. şırınga ya da torba kapalı bağlantı dışarı kaçış engellenir flakon

CSTD maruziyeti tamamen önlemez. Eldiven ve önlük gereksinimini de ortadan kaldırmaz. [8][2] NIOSH, CSTD ve KKD'yi ayrı kontrol öğeleri olarak sıralar. [2]

Kullanım adımlarında üretici talimatını ve kurum prosedürünü izleyin. Sistemin bütün bağlantı ve bileşenlerini birlikte kullanın. Her sistemin ilaç uyumluluğu aynı değildir. [5]

Daha ayrıntılı bilgi için CSTD ürün sayfasına bakabilirsiniz.

CSTD kullanmak zorunlu mu?

Bu rehberin dayandığı kaynaklarda Türkiye için genel bir CSTD zorunluluğu hükmü yer almıyor. ABD standardı USP <800>, hazırlamada CSTD'yi önerir ama zorunlu tutmaz. [5] İlacı hastaya verirken ise bazı antineoplastikler için gerekli sayar. [5]

USP <800>'e göre ilacı hastaya verirken (uygulama) NIOSH listesinin 1. tablosundaki antineoplastikler için, doz formu uygunsa CSTD gerekli sayılır. [5] USP, ilaçla uyumsuz bir CSTD'nin kullanılmamasını belirtir. [5]

USP ABD standardıdır. Türkiye'de doğrudan mevzuat hükmü olarak sunulamaz. [4] Kurumunuzun hangi aşamada CSTD kullanacağı ilaca, doz formuna, uyumluluğa ve kurum prosedürüne bağlıdır. [5]

Hangi kişisel koruyucu ekipmanı (KKD) kullanmalıyım?

KKD, yaptığınız işe ve olası sıçrama, aerosol ya da dökülme riskine göre seçilir. [2] Kurumunuzun risk değerlendirmesi hangi KKD'nin gerektiğini belirler. [2]

NIOSH kontrol yaklaşımında şunlar yer alır: [2]

  • Çift kemoterapi eldiveni (yüksek maruziyetli işlerde).
  • Tek kullanımlık, geçirimsiz önlük.
  • Gerektiğinde göz-yüz koruması.
  • Gerektiğinde saç, kol ve ayak koruması.
  • Gerektiğinde solunum koruması.

Cerrahi maske her aerosol ya da buhar riskine karşı solunum koruması sayılmaz. Respiratör seçimi ve uyum testi kurumunuzun solunum koruma programına bağlıdır. [2]

Dökülme müdahalesinde dökülme kitinin talimatındaki koruyucuları giyin. [2][6] Dökülmenin türüne göre maske ya da respiratör, gözlük ve galoş değişebilir. [6]

Dökülme olursa ne yapmalıyım?

Önce çevredekileri uyarın, alanı sınırlayın ve eğitimli yardım isteyin. [6][10] Eğitiminiz ve kitiniz yoksa dökülmeye kendiniz müdahale etmeyin. [6][11]

UYARI: Dökülme eğitiminizi ya da kitin kapasitesini aşıyorsa kendiniz temizlemeye çalışmayın. Alanı boşaltın, girişi engelleyin ve kurumunuzun acil müdahale prosedürünü başlatın. [6][2][11]

Aşağıdaki sıra kaynaklardan derlenmiştir. Kitin ve kurumun talimatı sırayı değiştirebilir. Bir hastane talimatı, sıvıyı KKD'den önce emici pedle kapatır. [10]

  1. Çevredekileri uyarın. Maruz kalmamış kişileri uzaklaştırın. [6][10]
  2. Alanı uyarı işaretiyle sınırlayın. Yetkisiz girişi önleyin. [6][10]
  3. Eğitimli dökülme müdahale ekibinden yardım isteyin. Kiti getirin. [6][10]
  4. Kitin talimatına göre KKD'nizi giyin. [6][10]
  5. Dökülmenin türünü belirleyin. Sıvıyı emici malzemeyle kapatın. Toz için kitin talimatını izleyin. [6][10]
  6. Temizliğe dıştan merkeze doğru başlayın. [6]
  7. Görünür bulaşı aldıktan sonra yüzeyi deterjanla temizleyin ve suyla durulayın. [6]
  8. KKD'nizi dıştan çıkarın. Kullandığınız malzemeleri ve KKD'yi uygun atık kabına koyun. Atığı kapatın. [6][10]
  9. Ellerinizi yıkayın. [6][10]
  10. Olayı kaydedin ve kiti yenileyin. [6][10]
Dökülme müdahale akışı: uyar, alanı sınırla, yardım çağır, KKD giy; sıvı ve toz için ayrı dallar; dıştan merkeze temizle, atığı kapat, kaydet. Kitin ve kurumun talimatı önce gelir. 1 uyar 2 alanı sınırla 3 yardım çağır ve kiti getir 4 KKD giy sıvı: emici malzemeyle kapat toz: havalanmadan dikkatle ört 5 dıştan merkeze temizle 6 deterjanla temizle, suyla durula 7 atığı kapat 8 eli yıka 9 kaydet ve kiti yenile

Kaynaklar toz dökülmesinde farklı yöntem verir. ISOPP'un örnek prosedürü tozu dikkatle örtmeyi tarif eder. [6] Bir hastane talimatı tozun ıslak pedle silinmesini ister. [10] Bu yüzden kitin ve kurum talimatını izleyin.

Bir üniversite hastanesinin talimatı yerel bir örnektir. Bütün kurumlar için standart protokol sayılmaz. [10] Kit adımları kurumdan kuruma değişebilir.

Dökülme kitleri hakkında dökülme kiti ürün sayfasında bilgi bulabilirsiniz.

Cilt, göz teması ya da iğne batması olursa ne yapmalıyım?

Kirlenmiş giysiyi ve KKD'yi çıkarın. Etkilenen bölgeyi hemen yıkayın ve kurumunuzun maruziyet prosedürünü başlatın. [10][6][11]

Cilt, göz ve iğne batması için ilk yanıt: giysiyi çıkar, bölgeyi yıka, olayı bildir, kurumun maruziyet prosedürünü başlat. Cilt Göz İğne batması giysi çıkarılır su ve sabun göz yıkama istasyonu olası maruziyet bildir kurumun maruziyet prosedürünü başlat çalışan sağlığı

Cilt teması. Kirlenmiş giysiyi çıkarın. Cildi su ve sabunla yıkayın. [10][11]

Göz teması. Gözü hemen bol suyla ya da uygun göz yıkama sıvısıyla yıkayın. Tıbbi değerlendirme isteyin. [10][11]

İğne batması. İğne batması ve kesici-delici yaralanma olası maruziyet olayıdır. Olayı gecikmeden bildirin. Çalışan sağlığı değerlendirmesine başvurun. [2][6]

Soluma şüphesi. Olayı gecikmeden bildirin ve kurumunuzun çalışan sağlığı sürecine başvurun. [6]

Yıkama süresi kaynaklara göre değişir. Bir hastane talimatı gözün en az 15 dakika yıkanmasını belirtir. [10] Bir Ontario rehberi cilt yıkamasının 15 dakika sürmesini önerir. [11] Kurumunuzun prosedürü farklı süre ya da sıra verebilir. Kurumunuzun süresini izleyin.

ACİL: Akut maruziyette kurumunuzun acil müdahale ve çalışan sağlığı prosedürünü hemen başlatın. [6][10] Hızlı tıbbi yardım gerekiyorsa kurumunuzun acil çağrı hattını ya da 112'yi hemen arayın.

Bu rehberin dayandığı kaynaklarda 112 çağrısını gerektiren ortak bir belirti ya da maruziyet düzeyi yer almıyor. Kurumunuzun acil sistemi ve çalışan sağlığı birimi esastır.

Maruziyet sonrası neyi kaydetmeliyim?

Olayı kurumunuzun olay bildirim ve çalışan sağlığı kayıt sisteminde belgeleyin. [6] Kayıt olayı, ilgili ilacı, yaptığınız müdahaleyi ve takip bilgisini içermelidir. [6]

Dökülmeleri ve düzeltici işlemleri de kaydedin. [6] Kayıt süresi ve saklama süresi için kurumunuzun prosedürünü ve yerel mevzuatı izleyin. [6] Bu rehber sabit bir süre vermez.

Tek bir maruziyetin kesin bir sağlık sonucu doğuracağını söylemek doğru olmaz. Kaynaklar tehlikeyi ve mesleki riskleri tanımlar, ancak kesin bir bireysel sonuç vermez. [2][3]

Atık nasıl ayrılır?

İlaçla kontamine atık, KKD ve ekipman; oluştuğu yerden bertarafa kadar tanımlı, ayrı ve güvenli biçimde yönetilir. [6][4] Kurumunuzun tehlikeli ilaç atık prosedürüne göre ayrılır, kapatılır ve taşınır. [6]

İlaçla kontamine malzeme, kesici-delici atık ve olağan atık için ayrı üç akış; ayrım kurumun atık planına göre yapılır. ilaçla kontamine malzeme kesici-delici atık olağan atık Ayrım kurumun atık planına göre.

Her atığı aynı kaba atmayın. Kesici-delici atık ve genotoksik atık ayrımı kurum prosedürüne ve mevzuata göre yapılır. [6][9]

ISOPP, atık yönetiminde yerel, bölgesel ve ulusal düzenlemelerin izlenmesini önerir. [6] Kap rengi, kodu ve markası kurumunuzun atık planına bağlıdır. Bu rehber kap rengi ya da kodu vermez.

Hasta idrarı ve dışkısı risk oluşturur mu?

Hasta çıkartıları olası bir temas kaynağıdır. [2] Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, kanser tedavisinde kullanılan sitotoksik ve antineoplastik ürünleri içeren atıkları genotoksik atık tanımına alır. [9] Bu ajanlarla tedavi gören hastaların idrar ve dışkı gibi çıkartıları da aynı tanımın içindedir. [9]

Kontaminasyon süresi ilaca ve kuruma göre değişir. Bu rehber, tüm antineoplastikler için tek bir süre vermez. [2][9]

Türkiye'de hangi düzenleme geçerlidir?

Genotoksik atık tanımı Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği'nin 4. maddesinin (g) bendindedir. Çalışan güvenliği için Bakanlığın antineoplastik rehberine atıf vardır; rehberin güncel nüshası bu rehberin dayandığı kaynaklarda yer almıyor. [9][12] Yönetmeliğin güncel değişikliklerini ve kurumunuzun onaylı atık planını kontrol edin. [9]

Hasta ve Çalışan Güvenliği Yönetmeliği'ni aktaran bir Sağlık Bakanlığı hastane sayfası, ilgili antineoplastik güvenli çalışma rehberine atıf yapar. [12] Bu rehberin dayandığı kaynaklarda Bakanlığın bu rehberinin güncel ve resmî nüshası yer almıyor. Arşiv kopyalarındaki ayrıntılar güncel zorunluluk olarak sunulmaz.

Türkiye'de her sağlık tesisi için tek bir CSTD ya da dökülme kiti zorunluluğu, bu rehberin dayandığı resmî kaynaklarda yer almıyor. Kurumunuzun güncel prosedürünü izleyin.

Hemşirenize sorabileceğiniz sorular

(Okur sağlık çalışanı olduğu için "hekim" yerine kurum birimleri.)

  1. Kurumumuzun tehlikeli ilaç listesi hangisi ve görevime özgü risk değerlendirmesi nerede?
  2. Dökülme, maruziyet ve atık prosedürlerinin güncel sürümü nerede? Eğitimi ne zaman alırım?
  3. Hangi aşamalarda CSTD kullanıyoruz? Kullandığımız CSTD hangi ilaçlarla uyumlu?
  4. Görevime hangi KKD gerekiyor? Respiratör gerekiyorsa uyum testi kimde?
  5. Dökülme kiti nerede, içeriği ne zaman kontrol ediliyor? Küçük ve büyük dökülmeyi nasıl tanımlıyoruz?
  6. Cilt, göz ya da iğne batması olursa kime, hangi formla bildirim yaparım? Çalışan sağlığı birimine nasıl ulaşırım?
  7. Gebelik, emzirme ya da gebelik planı durumunda kişisel risk değerlendirmesini kim yapar?
  8. Kemoterapi alan hastaların çıkartıları ve ilaçla kontamine atık için atık planımız ne diyor? Kesici-delici atık nereye gider?
  9. Olay kayıtları nerede tutuluyor? Saklama süresi nedir?

Sık sorulan sorular

Kemoterapi ilacı dökülürse ne yapılır?

Çevredekileri uyarın, alanı sınırlayın ve eğitimli yardım isteyin. [6][10] Eğitiminiz ve kitiniz yoksa kendiniz müdahale etmeyin. [6][11] Temizliğe kitin ve kurumun talimatına göre başlayın. [6][10]

Dökülme kiti nasıl kullanılır?

Kitin içindeki yazılı talimatı ve kurumunuzun prosedürünü izleyin. [6][10] KKD'nizi giyin ve dökülme türüne uygun emici malzemeyi kullanın. [6][10] Bir hastane talimatı yerel bir örnektir. [10]

Toz dökülmesinde su dökülür mü?

Kit ve kurum talimatı belirler. ISOPP'un örnek prosedürü tozu dikkatle örtmeyi, bir hastane talimatı ıslak pedle silmeyi tarif eder. [6][10] Tek bir yöntem herkese önerilmez.

Kapalı sistem ilaç transfer cihazı nedir, ne işe yarar?

CSTD, transfer sırasında ilacın ya da buharının dışarı çıkmasını ve çevreden sisteme bulaşın girmesini mekanik olarak engellemeyi amaçlar. [8] Sıfır maruziyet sağlamaz. [8][2]

CSTD ilaç hazırlarken zorunlu mu?

USP <800> hazırlamada CSTD'yi önerir ama zorunlu tutmaz. [5] Bu bir ABD standardıdır. Bu rehberin dayandığı kaynaklarda Türkiye için genel bir zorunluluk hükmü yer almıyor. [5]

CSTD kemoterapi uygularken zorunlu mu?

USP <800> SSS'ye göre, NIOSH listesinin 1. tablosundaki antineoplastikler için doz formu uygunsa CSTD gereklidir. [5] Bu ABD standardındaki bir hükümdür. [4][5]

CSTD eldiven ve önlüğün yerine geçer mi?

Hayır. CSTD, mühendislik kontrolleri ve KKD ayrı kontrol katmanlarıdır. [2][8] İlaca ve göreve göre birlikte uygulanır. [2]

Antineoplastik ilaçlarla çalışırken maruziyet yolları nelerdir?

Başlıca yollar cilt ve mukoza (göz dahil) teması ile solunumdur. [2][3] El-ağız teması ve iğne batması da mümkündür. [2][3]

İlaç cilde sıçrarsa ne yapmalıyım?

Kirlenmiş giysiyi çıkarın ve cildi su ve sabunla yıkayın. [10][11] Olayı bildirin ve kurumunuzun maruziyet prosedürünü başlatın. [6][10]

İlaç göze sıçrarsa ne yapmalıyım?

Gözü hemen bol suyla ya da göz yıkama sıvısıyla yıkayın ve tıbbi değerlendirme isteyin. [10][11] Bir hastane talimatı en az 15 dakika yıkamayı belirtir. [10] Kurumunuzun süresini izleyin.

İğne batması olursa kime haber vermeliyim?

Olayı gecikmeden bildirin ve çalışan sağlığı değerlendirmesine başvurun. [2][6] Kurumunuzun belirlediği bildirim noktasını kullanın. Bu rehber bir ad ya da telefon vermez.

Kontamine eldiven ve setler nereye atılır?

Antineoplastik ürün içeren atık genotoksik atık tanımındadır. [9] Eldiven ve setin hangi atık sınıfına girdiğini kurumunuzun atık planı belirler. [6] Kesici-delici malzemeler için ilgili kap ve prosedüre uyun.

Bu rehber hakkında

Bu rehberi Melekırmak hazırladı. Uluslararası standartlara ve resmî iş sağlığı rehberlerine dayanır. Kurum prosedürünün yerine geçmez. Melekırmak, bu rehberde anlatılan işlemlerde kullanılan bazı tıbbi malzemelerin Türkiye distribütörüdür.

Yayın tarihi:
Son güncelleme:

Kaynaklar

Bilgi Merkezi'ne dön